In de rubriek 'hoe gaat het met je onderzoek?' staat steeds een onderzoeker en onderzoeksproject centraal. Voor deze aflevering gingen we in gesprek met Leendert van der Miesen (bestuurslid en secretaris voor de KVNM) over zijn postdoctoraal onderzoeksproject over ‘Sounding Out Natural History’. Wil je ook iets vertellen over je onderzoek, groot of klein? Mail dan naar nieuws@kvnm.nl.

Wat is het onderwerp van je onderzoek?

In mijn onderzoek kijk ik naar de rol van geluid in natuurbeschrijvingen uit de achttiende en begin negentiende eeuw. Dit doe ik in het kader van een Johan Huizinga Fellowship aan het Rijksmuseum Amsterdam. Ik werk dus in het bijzonder met de collectie van het Rijksmuseum, zoals bijvoorbeeld het materiaal van de Nederlandse legerofficier Robert Jacob Gordon (1743–1795) en predikant Jan Brandes (1743–1808). Zij observeerden, tekenden en beschreven dieren, planten en mensen tijdens hun tijd in de Nederlandse koloniën. Hoewel hun werk op het eerste gezicht sterk visueel gedomineerd is, speelt geluid op verschillende manieren een belangrijke rol in deze collecties. In zijn tijd in koloniaal Indonesië was Brandes bijvoorbeeld veel bezig met het geluid van vogels, zoals de roep van een kwartel, die hij in muzieknotatie probeerde te vangen en omschreef met het woord ‘pipiko’. Ook beschrijft hij de roep van vele andere vogels en de zogenoemde vinkenslag.

Ik bouw hier op eerder onderzoek van anderen dat laat zien dat natuurbeschrijvingen heel geladen blijken te zijn en hingen vaak samen met ideeën over de superioriteit van Europese natuur: worden de geluiden van vogels en andere dieren juist als harmonieus en muzikaal beschreven, of juist niet. Sommige van mijn vragen hierin zijn: Hoe gingen Nederlandse natuurwetenschappers in hun werk om met geluid? Op welke manieren werden de geluiden van dieren en de natuur gebruikt om uitspraken te doen over inheemse gemeenschappen? Hoe kunnen we een ‘koloniale manier van luisteren’ typeren?

Welke methodes gebruik je?

De geluiden uit het verleden zijn er natuurlijk niet meer, maar ik probeer door middel van tekstuele, visuele, en muzikale bronnen te bestuderen hoe geluiden beschreven en gedeeld werden. Musicologen en kunsthistorici zoals Ana Ochoa Gautier en Michael Gaudio hebben beschreven hoe onderzoekers op zoek kunnen gaan naar geluiden in eigenlijk ‘stille’ bronnen. Ook de afwezigheid van geluid kan hier betekenisvol zijn. Dus ik doorzoek deze collecties op zoek naar ‘resten’ van geluid. Hierbij is het ook belangrijk om in de gaten te houden dat deze koloniale bronnen zijn geproduceerde tijdens periodes van intens geweld en dehumanisering van bevolkingsgroepen, waarbij vergelijkingen van mensen met dieren vaak een belangrijke rol speelde. Muziek en geluid droegen hier ook aan bij.

Momenteel breidt ik mijn zoektocht uit tot andere collecties, zoals bijvoorbeeld het materiaal van de Natuurkundige Commissie voor Nederlands-Indië (1820–1850), nu in Naturalis Leiden. Hoewel er veel aandacht is geweest voor het verzamelen van visuele objecten en gegevens in deze koloniale missies, hoe wetenschappers geluid beschrijven, zoals Salomon Müller’s (1804–1864) interesse in de klanken van de siamang (hylobates syndactylus), een soort gibbon die enorm hard kan zingen en momenteel bedreigd wordt door ontbossing. Bij andere dieren gebruikt Müller ook muzikale terminologie en methodes voor het weergeven van metrum.

Wat is het doel van je onderzoek?

Dit onderzoek loopt in totaal een jaar en hierin hoop ik nog meer aanwijzingen te vinden welke rol geluid in de natuurwetenschappen van de 18e en vroeg 19e eeuw, in Nederland maar ook daarbuiten. Het doel van dit project is om de ‘sonische’ dimensies van natuurhistorische collecties in het Rijksmuseum te laten zien, dus te laten zien dat dit soort collecties niet zo stil zijn als we soms denken. Ik hoop dat het project ook meer inzicht biedt in hoe verschillende vroegmoderne mensen geluiden proberen te begrijpen, ordenen en classificeren. Uiteindelijk werk ik naar een publicatie toe voor het Rijksmuseum waarin ik probeer te laten zien dat muziek en geluid waardevolle invalshoek zijn voor het begrijpen van dit moment in de geschiedenis.